Biophilic architecture

Natuur in de architectuur is in eerste instantie terug te vinden in de vorm, met name als inspiratiebron, voorbeelden te over. De laatste decennia zien we de biomimetica (of biomimicry) erg in opkomst: het imiteren van de geëvolueerde natuurlijke principes om menselijke toepassingen uit te vinden of te verbeteren. Tenslotte hebben we uiteraard de materialen. Materialen rechtstreeks uit de natuur, in pure of bewerkte vorm, waarin we de laatste jaren de biobased materialen erg in opkomst zien. Dus vervolgens ontwerp je een gebouw in natuurlijke vormen, met natuurlijke technieken en principes en zelfs volledig van natuurlijke materialen, maar zijn we er dan? Nog niet helemaal, als ik in dat gebouw geen ramen maak, zal niemand er willen verblijven, hoe natuurlijk het ook is.

Biophilic architecture 001

De intrigerende relatie tussen architectuur en natuur gaat steeds verder

Biophilic design

Deze een ontwikkeling heeft de laatste jaren een eigen naam gekregen: biophilic design. Klinkt mooi, he? Als ik even naar de etymologie kijk: philic betekent dat om een soort affiniteit gaat met het woord dat ervoor staat, bio in dit geval. Vergelijk het met –fiel, dus een Nederlandse term zou zijn een biofiel ontwerp. Dat klinkt dan weer voor geen meter. –fiel is het tegenovergestelde van -fobie overigens. Bestaat er dan eigenlijk wel iemand die een biofobie heeft, vraag ik me dan meteen af…? Maar goed, ik dwaal wat af.

Biophilic architecture 002
Een inmiddels veel gebruikte (hippe) vorm van biophilic design

Beleving

Biophilic design komt neer op de ‘ervaring’ van de ruimte, de omgeving en het gebouw. Hoe beleef je het, wat zie je, hoe voel je je, enz. Er van uitgaande dat de meest getrouwe ervaringen te vinden zijn in de natuur (gezien onze oorsprong met de natuur) laat je de gebruiker van een biophilic gebouw deze verbindingen ervaren. Iedereen begrijpt de positieve effecten ervan. Natuurlijke aspecten als daglicht, planten, zicht op groen en bijvoorbeeld ook natuurlijke ventilatie. Deze verbeteren allen de productiviteit, leiden tot minder ziektedagen van de werknemers, bevorderen het leren, veroorzaken minder stress en zorgen ervoor dat patiënten sneller herstellen.

Biophilic architecture 003
Zo moet het dus niet…

Om een voorbeeld te geven hoe het niet moet: ziekenhuizen. Er zijn geen gebouwen die verder weg staan van onze binding met de natuur. Moderne ziekenhuizen zijn de architectonische vertaling van de overwinning van de medische wetenschap over de natuur en is dus ontworpen om te genezen, niet om beter te maken. Een machine om ziekte te elimineren, echter maar heel weinig rekening houdend met de fundamentele aspecten van de menselijke gezondheid. Ga je een ziekenhuis ontwerpen vanuit een biophilic uitgangspunt, kan het ziekenhuis niet alleen genezen, maar ook beter maken en zelfs milieuvriendelijk gebouwd worden.

Grondlegger

Dr. Stephen Kellert is een van de koplopers op het gebied van Biophilic Design. Hij heeft een erg interessant boek geschreven: Biophilic Design: The Theory, Science and Practice of Bringing Buildings to Life en een documentaire gemaakt. Hij definieert biophilic design als “een gebouw en landschap ontwerp dat het lichamelijke en het geestelijke welzijn verbetert door positieve verbindingen tussen mensen en de natuur te bevorderen.”

Net zoals bij vele andere ecologische principes is het overigens niet nieuw. Aan het principe van gezonde gebouwen wordt al decennia gewerkt. Echter om dat de tijd er rijp voor is, stijgt de aandacht. De truc is overigens snel het jaren ’60 gevoel los te laten of er doorheen te lezen en de waardevolle kennis te vertalen in eigentijdse architectuur. En het mooie is dat ecologische architectuur een groot deel van het Biophilic design reeds in zich heeft, tegenwoordig noemen ze dat in de zorg ook wel een ‘healing environment’.

Biophilic architecture 004
Deze ecologische tandartspraktijk in Middenmeer heeft als uitgangspunt veel daglicht en uitzicht, veel groen en natuurlijke materialen. Een omgeving waar de patiënt zich uitstekend op zijn gemak voelt

Richtllijnen

Terrapin Bright Green heeft een poging gedaan om te definiëren wat goede biophilic ontwerp is. Zij hebben onderzoek gedestilleerd uit o.a. milieu-psychologie, endocrinologie en neurologie en hebben 14 punten voor Biophilic design opgesteld, in drie categorieën:

  • Natuur in de omgeving: direct contact met de natuur of natuurlijke systemen
  • Natuurlijke analogen: voorstellingen van de natuur
  • Het natuurlijke van de ruimte: natuurlijke ruimtelijke condities

Natuur in de omgeving

Natuur in de omgeving richt zich op de directe, fysieke en kortstondige aanwezigheid van de natuur in een ruimte of plaats: planten, water en dieren, maar ook wind, geluiden, geuren en andere natuurlijke elementen.

  1. Visuele verbinding: uitzicht op natuur, levende systemen en natuurlijke processen
  2. Niet-visuele verbinding met de natuur. Auditieve, tastbare, geur of smaak stimuli die verwijzing naar de natuur, levende systemen of natuurlijke processen hebben.
  3. Niet-ritmische zintuiglijke prikkels: prikkels uit de natuur die statistisch kunnen worden geanalyseerd, maar kan niet precies worden voorspeld.
  4. Warmte en lucht variabiliteit: subtiele veranderingen in de lucht temperatuur, relatieve vochtigheid, luchtstroom over de huid dat natuurlijke omgevingen na bootst.
  5. Aanwezigheid van water: het zien, horen of aanraken van water.
  6. Dynamische en diffuus licht: wisselende intensiteit van licht en schaduw die de omstandigheden creëren die zich voordoen in de natuur.
  7. Natuurlijke systemen: bewustwording van natuurlijke processen, seizoensgebonden en tijdelijke veranderingen van een ecosysteem.
Biophilic architecture 005
Deze ecologische tandartspraktijk in Middenmeer heeft als uitgangspunt veel daglicht en uitzicht, veel groen en natuurlijke materialen. Een omgeving waar de patiënt zich uitstekend op zijn gemak voelt

Magnifiek voorbeeld van biophilic design door Frank Lloyd Wright: het Johnson Wax building. Niet alleen veel daglicht, maar ook hoge ruimtes, wat natuurlijke luchtbeweging creëert en een visuele referentie naar bomenstructuren, wat voor je gevoel ook bescherming geeft

Natuurlijke analogen

Natuurlijke analogen zijn organische, niet-levende en indirecte evocaties van de natuur. Voorwerpen, materialen, kleuren, vormen, sequenties en patronen in de natuur gevonden, manifesteren als kunstwerk, versiering, meubels, interieur en textiel in de gebouwde omgeving.

  1. Biomorphic vormen en patronen: symbolische verwijzingen naar de contouren, patroon, textuur of numerieke regelingen die blijven bestaan in de natuur.
  2. Materialen: materialen die de lokale ecologie en geologie weerspiegelen.
  3. Complexiteit en orde: zintuiglijke informatie gelijk aan de ruimtelijke hiërarchie in de natuur.
Biophilic architecture 006
Een voorbeeld van natuurlijke analogen. Trappenhuis in regenboogkleuren, in natuurlijke vormen. Hoofdkantoor Gasunie, Groningen. Alberts & Van Huut

Het natuurlijke van de ruimte

Het natuurlijke van de ruimte behelst onze aangeboren en aangeleerd verlangen om uit te kunnen kijken op onze directe omgeving, onze fascinatie voor het licht, en zicht op gevaarlijke of onbekende situaties.

  1. Vergezicht: een onbelemmerd uitzicht over een afstand, voor bewaking en planning
  2. Toevluchtsoord: een plek waar je je kan terugtrekken en bescherming vindt
  3. Onbekendheid: de belofte van meer informatie, door dieper in de omgeving te willen trekken
  4. Risico en gevaar: een identificeerbare dreiging in combinatie met een betrouwbare beveiliging.
Biophilic architecture 007
In The Royal Children’s Hospital in Melbourne maakt een groot aquarium deel uit van de wachtruimtes

Groen is poen

Interessant is tenslotte ook dat het zichzelf terug betaalt. Bedrijven verspillen miljarden per jaar aan verloren productiviteit als gevolg van stress-gerelateerde ziektes. Een biophilic omgeving zorgt voor een significante vermindering van de mentale belasting op een werknemer en levert hogere winsten en maakt mensen gelukkiger en gezonder. Healing environments hebben aangetoond dat het leren van scholieren en studenten bevordert en het herstel van zieken verhoogt

Zoals de Rabobank het formuleert in hun jaarplan: Groen is poen!

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op architectuur platform De Architect waar Daan een van de vaste bloggers is.

Meer informatie

Orga Architect Impressie Dobbelmanweg 01

Dobbelmannweg

In een voormalige kloostertuin aan de Dobbelmannweg in Nijmegen kwam een groot kavel beschikbaar voor woningbouw. In samenwerking met een aantal partners werd een duurzame en natuurinclusieve CLT woonwijk ontwikkeld.

Biophilic Onderwijs 01

Biophilic Onderwijs

In de gebouwde wereld van onze kinderen, de onderwijsgebouwen, zouden biophilic ontwerpprincipes een vanzelfsprekendheid moeten zijn. Onze hersenen en dus ook de ontwikkelende hersenen van onze kinderen zijn sterk gebaat bij het ontdekken en verkennen van de natuur.